Om een goede kleurweergave te kunnen bereiken in drukwerk en op het beeldscherm moeten we eerst weten hoe de mens kleur ziet en in welke mate dit kleurzien verschilt van mens tot mens. De vader van auteur Miriam van der Have was volledig kleurenblind en wellicht is dat de reden dat zij het kleurzien behandelt vanuit het niet-kleurzien. Miriam van der Have is als docente en senior consultant verbonden aan Emday.

Kleurenblind - Wat zien kleurenblinden? (1)

Wat ziet iemand die kleurenblind is? - Deze vraag is moeilijk te beantwoorden omdat bij het kleur-zien eigenlijk twee zaken een rol spelen: het omzetten van een bepaalde golflengte naar een elektrisch signaal op het netvlies en de sensatie die dit signaal teweeg brengt in de hersenen.

In de begintijd van de fotografie, toen de kleurenfilm nog niet bij Dixons te koop was (laat staan de digitale camera) werd gefotografeerd met orthochromatische film. Deze zwart/wit-film was ongevoelig voor bepaalde kleuren. Dat maakte het mogelijk dergelijke films in de donkere kamer bij rood licht te verwerken. Later werd de panchromatische film uitgevonden die een kleurgevoeligheid heeft die beter overeenkomt met die van het menselijk oog.

Het verschil tussen orthochromatische film en panchromatische film is duidelijk te zien, maar het zwart/wit-beeld geeft geen enkele indicatie van het kleurzien van kleurenblinde mensen. Echte kleurenblindheid, dus het totaal niet kunnen waarnemen van kleur, komt nauwelijks voor. De meeste mensen die kleurenblind zijn kunnen een bepaalde kleur niet of niet goed waarnemen, waardoor kleuren die voor het merendeel van de mensheid verschillend zijn, door hen toch als dezelfde kleur worden waargenomen. Tot groot vermaak van collega's en familieleden worden bijvoorbeeld bruin en groen met elkaar verward.

Dr. Shinobu Ishihara heeft bij zijn beroemde Ishihara-test geprobeerd te omschrijven hoe bij verschillende soorten kleurenblindheid het kleurenspectrum wordt waargenomen:

"Bij protanopia is het zichtbare spectrum aan de rode zijde korter dan bij normaal zienden en het gedeelte dat door normaal-zienden wordt waargenomen als blauw-groen, wordt bij protanopia waargenomen als grijs. Het gehele zichtbarte spectrum bestaat bij protanopia uit twee gebieden die van elkaar gescheiden zijn door dit grijze deel. Ieder gebied is voor wie last heeft van protanopia, een eigen kleursysteem met verschillende helderheden en verzadigingen, waarbij de kleuren in het ene gebied verschillen van die in het andere gebied. Het rood met een spoortje magenta (de complementaire kleur van blauw-groen) wordt ook waargenomen als grijs.

Bij deuteranopia wordt het gebied van het spectrum dat normaal als groen wordt waargenomen, waargenomen als grijs, en het zichtbare gebied van het spectrum wordt door dit grijze gebied in twee delen gesplitst, waarbij ieder deel één kleursysteem lijkt te zijn. Het zichtbare deel van het spectrum wordt niet beperkt, dit in tegenstelling tot wat bij protanopia het geval is. De complementaire kleur van groen (magenta) wordt ook als grijs waargenomen.

Bij protanomalia en deuteranomalia wordt geen enkel gedeelte van het spectrum als grijs waargenomen, maar het gedeelte dat bij protanopia als grijs wordt waargenomen, wordt bij protanomalia als een grijs-achtige onbestemde kleur gezien. Het gedeelte van het spectrum dat bij deternopia als grijs wordt waargenomen, wordt bij deuteranomalia als een onmbestemde kleur die dicht bij grijs komt waargenomen.

Een gevolg van rood-groen-kleurenblindheid is dat blauw en geel opmerkelijk helder worden waargernomen in vergelijking met rood en groen."

Ishihara gaat ervan uit dat mensen die 100% kleurenblind zijn voor de kleuren groen (deuteranopia) of rood (protanopia) , deze kleuren als grijs waarnemen. Maar als we de spectrale energieverdeling van een paar willekeurig gekozen tinten rood en groen bekijken, zal opvallen dat deze kleuren opgebouwd worden uit meerdere kleuren. Daarbij worden ook kleuren gebruikt die een kleurenblinde wel kan zien. Hieruit valt af te leiden dat kleurenblinden bij deze kleuren een kleur zien, maar helaas is dat niet de juiste kleur.

Ishihara's stelling dat de kleuren rood en groen afhankelijk van het soort kleurenblindheid als grijs worden waargenomen, is niet geheel juist. Alleen bij bepaalde donkere tinten van een kleur wordt de kleur waargenomen als een grijze of grijs-achtige tint, maar bij heldere kleuren en kleuren met een grotere kleurverzadiging ziet ook iemand die kleurenblind is, wel degelijk een kleur.

Met behulp van Photoshop en het Lab bestandsformaat is het vrij eenvoudig om de kleuren rood, groen, blauw en geel uit een foto te verwijderen. Hiermee is voor niet-kleurenblinde mensen een aardige indruk te geven hoe een foto bij bepaalde soorten kleurenblindheid wordt waargenomen.

De kleuren rood, groen en blauw en geel die voor deze kleurenblindheid-simulatie worden gebruikt zijn de basiskleuren van het Lab kleurmodel. Deze kleuren wijken weliswaar af van de kleuren rood, groen, blauw en geel die door onze ogen en hersenen worden gebruikt, maar het geeft toch een behoorlijk goede indruk van wat het effect van kleurenblindheid is.

Hieronder staat een kleurverloop dat zowel de spectrale kleuren als de niet spectrale kleuren (mengtinten van rood en blauw) omvat.

Met behulp van Photoshop zijn bij deze 'illustratie' de kleuren rood, groen, geel en blauw verwijderd om zo een indruk te geven wat iemand ziet die voor die kleuren 100% kleurenblind is. Tevens is via een zogenaamd 'verschilbeeld' zichtbaar gemaakt welke kleuren in de illustratie door de hier technisch gerealiseerde kleurenblindheid worden beïnvloed (zwart is onveranderd).