Om een goede kleurweergave te kunnen bereiken in drukwerk en op het beeldscherm moeten we eerst weten hoe de mens kleur ziet en in welke mate dit kleurzien verschilt van mens tot mens. De vader van auteur Miriam van der Have was volledig kleurenblind en wellicht is dat de reden dat zij het kleurzien behandelt vanuit het niet-kleurzien. Miriam van der Have is als docente en senior consultant verbonden aan Emday.

  
     
   
  | INHOUD | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 |  
   
     
     
 

Kleurenblind - Inleiding

  
     
 
Ellery Queen,
'Een spelletje Patience'
©1967 Het Spectrum		    
'U zult er toch zeker geen bezwaar tegen hebben te zeggen welke kleur dit onschuldige zakdoekje heeft', meende Lane. Het was stil. Toen zei de Engelsman op effen toon: 'Blauw.'
Het zakdoekje was groen, geel en wit.
'En de das van van mr. Rowe, dr. Sedlar?', vervolgde Lane zonder een spier van zijn gezicht te vertrekken.
De Engelsman keerde zich langzaam om. Zijn ogen hadden een gekwelde uitdrukking. 'Bruin.'
De das was turkoois blauw.
'Dank u.' Lane gaf het zakdoekje en de tas aan Patience terug. 'Thum, deze heer is niet dr. Hamnet Sedlar, maar William Sedlar, ook bekend als dr. Ales.'		  
     

 
 
Wat is kleurenblindheid		    
Nog steeds heerst vrij algemeen de gedachte dat kleurenblinde mensen de wereld geheel zwart/wit zien. Totale kleurenblindheid is echter uitermate zeldzaam. De Amerikanen spreken dan ook geheel terecht over 'color deficiency'. De term 'color blindness' wordt veel minder vaak gebruikt en heeft de laatste jaren een geheel andere betekenis gekregen, omdat dit woord in artikelen tegen discriminatie veelal wordt gebruikt om het 'buiten beschouwing laten van de huidskleur' aan te duiden.		  
       
     
Mensen die niet kleurenblind zijn, zien in deze illustratie heel duidelijk een G staan en iets minder duidelijk het getal 17.
 
Wie kleurenblind is en niet gelooft dat 'G17' in de illustratie is verwerkt, kan door een rood-filter kijken om te zien dat hij/zij niet voor de gek wordt gehouden.
 
Dit is wat de meeste kleurenblinden zien. Zij zien de wereld dus NIET zwart/wit.
 
       
   Achromatopsia     'Echte' kleurenblindheid wordt achromatopsia genoemd. Slechts 1 op de 33.000 mensen heeft last van deze kwaal, die wordt veroorzaakt door een ernstige verstoring in de verhouding tussen het aantal staafjes (waarmee helderheid wordt waargenomen) en het aantal kegeltjes (waarmee kleur wordt waargenomen). De ongeveer 100 à 120 miljoen staafjes die zich voornamelijk in het midden van de retina (netvlies) bevinden, worden normaal nauwelijks gebruikt om overdag te kijken. Bij hoge lichtintensiteit 'verzadigen' ze al gauw en schakelt de mens automatisch over op de veel beter beeldinformatie die door de slechts 6 à 8 miljoen kegeltjes worden doorgegeven. Mensen met achromatopsia zijn niet alleen totaal kleurenblind en bovendien slechtziend, maar kunnen ook bijzonder slecht tegen veel licht. Zij dragen dan ook vaak getinte lenzen of een donkere bril.  
       
  Staafjes en kegeltjes zijn genoemd naar hun vorm. Op de foto's hiernaast ziet u de sterk vergrote dwarsdoorsneden van een staafje (links) en een kegeltje (rechts).      
       
   Dyschromatopsia     De kleurenblindheid waar dit artikel overgaat, wordt aangeduid met de term dyschromatopsia.  
       
  Het netvlies met links van het midden de 'blinde vlek'.      
       
   8% mannen en 0,5% vrouwen     In de Westerse wereld (zie ook de kadertekst hieronder) heeft ongeveer 8% van de mannen en 0,5% van de vrouwen problemen met het zien van de 'juiste' kleuren. Zelf hebben ze er vaak geen probleem mee, want de kleuren die zij zien zijn voor hen net zo juist als de kleuren die een ander ziet. Veel kleurenblinde mensen moeten dan ook eerst een test doen voordat ze erachter komen dat ze de kleuren anders zien dan de mensen in hun omgeving.  
       
     
Rassendiscriminatie? - Hoewel het begrip 'color blind' in de USA vooral wordt gebruikt om aan te geven dat geen onderscheid naar ras wordt gemaakt, is kleurenblindheid zelf bepaald niet 'color blind'. Alleen van de Kaukasische mannen is 8% kleurenblind. Onder Aziatische rassen komt kleurenblindheid slechts bij 5% van de mannen voor en bij de overige rassen is een nog kleiner percentage man het slachtoffer van deze kwaal: slechts drie procent. Onder de vrouwen is dit onderscheid niet aanwezig. Bij alle rassen bedraagt de kleurenblindheid onder vrouwen 0,5 procent.
 
       
      Er zijn diverse testen in omloop, maar ze zijn allemaal gebaseerd op het feit dat iemand die kleurenblind is bepaalde tinten rood en groen niet uit elkaar kan houden. Op dit moment zijn geen eenvoudige testen beschikbaar voor de bijzonder zeldzame geel/blauw-kleurenblindheid, waarbij bepaalde tinten geel en blauw niet van elkaar kunnen worden onderscheiden.  
       
 


Testplaat 4 uit de beroemde Ishihara pseudo-isochromatische test. Ook de Ishihara-test meet alleen of iemand rood/groen-kleurenblind is of niet. de uitkomst van dergelijke test is onbetrouwbaar als tijdens de test de verkeerde lichtbron wordt gebruikt.

      
       
      Dat iemand de kleuren rood en groen uit elkaar kan houden, is dus geen bewijs dat de persoon in kwestie niet kleurenblind is. Het gaat immers om bepaalde tinten van die kleuren en bovendien bestaat de kans dat er sprake is van een geel/blauw-kleurenblindheid.  
       
     

Wat ziet iemand die kleurenblind is? - Deze vraag is moeilijk te beantwoorden omdat bij het kleur-zien eigenlijk twee zaken een rol spelen: het omzetten van een bepaalde golflengte naar een elektrisch signaal op het netvlies en de sensatie die dit signaal teweeg brengt in de hersenen.

Onderstaande foto is gemaakt met een film die gevoelig is voor infrarood-licht. Licht van deze golflengte is voor mensen onzichtbaar. Bij het maken van de foto zijn met een zogenaamd 'zwart-filter' de golflengten die wel voor de mens zichtbaar zijn, verwijderd uit het 'licht' dat de film heeft belicht.

Doordat de gefotografeerde materialen het infrarode-licht anders reflecteren dan het zichtbare spectrum, ontstaat een spookachtig effect op de zwart/wit-weergave in de foto. Behalve de feitelijke gevoeligheid voor een bepaalde golflengte, is ook de manier waarop deze wordt vertaald naar een beeld (op film of in onze hersenen) van belang. Met andere woorden: misschien geeft de golflengte 695 nm ('rood') bij verschillende mensen wel verschillende sensaties in de hersenen. Met andere woorden: wat de ene mens als 'rood' waarneemt, kan een ander misschien wel als 'groen' zien. Omdat ieder echter een persoonlijke lijst heeft waarin de kleurnaam aan de kleursensatie wordt gekoppeld, zullen de meeste mensen de zelfde kleurnamen gebruiken voor licht van een bepaalde golflengte.

Bij kleurenblindheid is deze lijst echter niet compleet, waardoor bepaalde golflengten een zelfde kleursensatie in de hersenen oproepen: de kleursensatie voor de kleuren groen en bruin verschillen daardoor nauwelijks en de beide kleuren worden door elkaar gehaald.

Later in dit artikel zullen nog enkele pagina's worden gewijd aan wat kleurenblinde mensen zien of, beter gezegd, niet zien.
 
       
      En als de zaken heel strikt worden bekeken, is eigenlijk ieder mens bijzonder kleurenblind. In de natuur zijn namelijk legio kleuren die wat betreft de natuurkundige samenstelling uit totaal verschillende golflengten zijn samengesteld en die voor het menselijk oog volstrekt identiek zijn. Deze zogenaamde 'isochromatisch' kleuren maken het onder meer mogelijk om TL-balken licht te laten uitstralen dat zo wit is dat wij spreken van 'daglichtlampen'. In werkelijkheid is dit kunstmatige daglicht samengesteld uit slechts een beperkt aantal golflengten, terwijl in het echte daglicht alle golflengten van het zichtbare spectrum aanwezig zijn.  
     

 
     
   
  | INHOUD | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 |  
   
  Techniek     Het spreekt voor zich dat bij het bekijken van webpagina's die over kleur gaan, hoge eisen moeten worden gesteld aan de monitor waarop deze webpagina's worden bekeken. 16-bit kleur (65.000 kleuren of 'duizenden kleuren' op de Macintosh) is een minimale vereiste voor een enigszins correcte weergave van de kleuren in de illustraties. Hou er rekening mee dat door browserverschillen en de gebruikte JPEG- en GIF-compressie de kleurweergave wellicht minder goed is dan in de oorspronkelijke illustraties bij dit artikel.  
           
   
      Uw beste kennis in de grafische wereld  
       
      emday bv
kerkenbos 12-34b
6546 be nijmegen
nederland		     tel. 024-3220000
info 0800-3220000
fax 024-3220009
email info@emday.nl
web www.emday.nl		     kvk 09122849
abn/amro 44.72.43.446		  
         
Font: normaal | groter | nog groter